Er zijn inmiddels meer dan 1.300 algoritmes gepubliceerd door meer dan 500 deelnemende overheidsorganisaties. Daarmee bereikte het landelijke Algoritmeregister afgelopen jaar een belangrijke mijlpaal. Dat succes is onder meer te danken aan de rol van de gemeente Amsterdam. Zij is al jaren koploper en inspiratiebron op het gebied van algoritmische transparantie.
Van slimme verkeerslichten, voorspellers van drukte op de weg en risicoprofilering tot selectie van belastingaangiftes. Het gebruik van algoritmes door de overheid staat sinds enkele jaren volop in de belangstelling. De Toeslagenaffaire maakte pijnlijk duidelijk wat er mis kan gaan als geautomatiseerde systemen zonder voldoende toezicht, transparantie en menselijke maat worden ingezet. Een van de belangrijkste instrumenten om het vertrouwen van burgers te herstellen in overheidssystemen is het landelijke Algoritmeregister. Daarin maken overheden inzichtelijk welke algoritmes zij gebruiken, met welk doel en welke waarborgen daarbij gelden.
Het landelijke Algoritmeregister kwam niet uit de lucht vallen. Al in 2019 zette Amsterdam, samen met de stad Helsinki, als eerste stad ter wereld een openbaar algoritmeregister op. Daarmee liep de gemeente vooruit op nationale en internationale discussies over de verantwoordelijke inzet van data en algoritmes. “Daar zijn we nog steeds trots op,” zegt Lisette Kalshoven, teamlead Digitale Rechten en Ethiek bij de gemeente Amsterdam. “Ons doel was om op gemeentelijk niveau transparanter te worden over hoe we technologie inzetten. Dat ons model later de basis werd voor een landelijke standaard, is eigenlijk het grootste compliment dat we konden krijgen.”
“Ons doel was om op gemeentelijk niveau transparanter te worden over hoe we technologie inzetten.”
Het doel van het landelijk Algoritmeregister is groter dan alleen openheid. Volgens Suzie Kewal, afdelingshoofd AI & Algoritmebeleid overheid bij BZK, draait het uiteindelijk om betrouwbaarheid van de overheid. “Door inzicht te geven in algoritmegebruik vergroten we de controleerbaarheid van overheidsorganisaties. Burgers en bedrijven krijgen een sterkere positie, omdat algoritmische besluiten beter uitlegbaar worden. En toezichthouders hebben een eerste aanknopingspunt om te beoordelen of processen zorgvuldig zijn ingericht.”
BZK stuurt er daarom nadrukkelijk op aan dat registraties niet alleen technisch correct zijn, maar ook begrijpelijk. Overheden beschrijven hun algoritmes met burgers in gedachten: wat doet het algoritme, waar wordt het toegepast en wat is de impact ervan op inwoners?
De betrouwbaarheid van de overheid was 1 van de redenen waarom Amsterdam inzette op meer transparantie over het gebruik van haar algoritmes, vertelt Kalshoven. “Geslotenheid wekt wantrouwen. Als burgers zien dat de gemeente open en eerlijk is over haar technologiegebruik, draagt dat bij aan vertrouwen in beleid en uitvoering.
Als ander argument voor transparantie noemt Kalshoven democratische verantwoording. “De overheid neemt beslissingen namens burgers of die burgers raken. Als algoritmes daarbij helpen, bijvoorbeeld bij het toekennen van uitkeringen, vergunningen of toezicht, dan moeten mensen kunnen begrijpen hoe die besluiten tot stand komen. Zonder transparantie is controle onmogelijk en kunnen burgers zich niet goed verweren als er iets misgaat.”
Daarnaast kunnen algoritmes onbedoeld leiden tot discriminatie “Door open te zijn over hoe een algoritme werkt, dwing je jezelf als organisatie om kritisch te blijven,” aldus Kalshoven. “Je herijkt processen aan actuele wet- en regelgeving. Dat helpt om te toetsen of uitkomsten eerlijk en rechtvaardig zijn.”
Toen de Tweede Kamer opriep tot een landelijk Algoritmeregister, was het vanzelfsprekend om Amsterdam daarbij vanaf het begin te betrekken. “De gemeente had al zoveel ervaring opgedaan met hun eigen algoritmeregister,” vertelt Kewal. “Daarnaast hadden zij intern al stappen gezet in bewustwording rondom verantwoorde inzet van algoritmes. Die combinatie was belangrijke inspiratie voor het landelijke Algoritmeregister.”
Per 1 januari 2025 is het Amsterdamse algoritmeregister opgegaan in het landelijke Algoritmeregister. Dat was immers efficiënter en scheelde de gemeente beheerkosten. Daarmee is 1 centrale plek ontstaan waar overheden hun algoritmes kunnen publiceren.
Zowel BZK als Amsterdam benadrukken dat het Algoritmeregister geen doel op zich is. “Het is een instrument om de democratie te versterken,” zegt Kewal. “Registreren is een startpunt. Het echte werk zit in het gesprek over waarborgen, risico’s en verantwoordelijkheden. Heb je bijvoorbeeld tijdig een impact assessment uitgevoerd? Moet je bepaalde toepassingen misschien stoppen? Dat gesprek moet op alle niveaus worden gevoerd, niet alleen landelijk.”
Ook Amsterdam kwam al vroeg tot de conclusie dat alleen publiceren onvoldoende is. In 2020 ontwikkelde de gemeente een algoritmebeheerskader, met concrete instrumenten om te toetsen of een algoritme verantwoord kan worden ingezet. Denk aan checks op privacy, bias en rechtmatigheid.
“Registreren is een startpunt. Het echte werk zit in het gesprek over waarborgen, risico’s en verantwoordelijkheden.”
Een belangrijk hulpmiddel binnen de gemeente zijn de Quality Assurance Acceptatiecriteria (QAA). Deze tool begeleidt directies stap voor stap langs kwaliteitseisen op het gebied van digitalisering, waaronder algoritmes, privacy en security. “Het begint altijd met de ethische vraag: moeten we dit wel willen?” legt Kalayciyan uit.
Daarnaast ontwikkelde Amsterdam de zogeheten ‘Ethische Bijsluiter’, die openbaar beschikbaar is via OpenResearch. Met deze methode gaat de gemeente in gesprek met projectteams over de waarden die door technologie worden versterkt of juist onder druk komen te staan. “Niet alles wat technisch mogelijk en juridisch toegestaan is, moet je ook doen,” aldus Kalayciyan.
Voor de toekomst zijn de ambities groot. BZK hoopt in 2026 de grens van 1.600 gepubliceerde algoritmebeschrijvingen te bereiken en tegelijkertijd de kwaliteit ervan verder te verhogen. “Transparantie is meer dan zeggen dát je een algoritme gebruikt,” aldus Kewal. “Het gaat ook om uitleggen hoe het werkt, waar het in het proces zit en welke waarborgen burgers beschermen tegen bijvoorbeeld discriminatie.”
Om dat te bereiken heeft BZK de Auditdienst Rijk gevraagd om te onderzoeken hoe organisaties het publiceren momenteel ervaren en hoe consistent registraties worden ingevuld. De uitkomsten moeten helpen om de aansturing en ondersteuning verder te verbeteren.
“We zijn er nog niet,” concludeert Kewal. “Maar we hebben een stevig fundament gelegd. We bewegen van bewust onbekwaam naar bewust bekwaam. Dat is een gezamenlijke transitie, en we mogen trots zijn op wat we hebben bereikt. De inzet en voortrekkersrol van Amsterdam hebben daar onmiskenbaar aan bijgedragen.”
