Schoolverzuim is geen veiligheidsdreiging: rechter beperkt gemeentelijke gegevensdeling

De zaak draait om een achtjarig meisje dat al langere tijd niet naar school gaat. Haar ouders hebben gezamenlijk gezag en vroegen zelf jeugdhulp aan vanwege het schoolverzuim en mogelijke onderliggende problematiek. De gemeente schakelt echter niet alleen hulpverlening in, maar schaalt de casus in november 2025 op naar het gemeentelijke “veiligheidskader” op basis van het Integraal Veiligheidsplan (IVP). Daarbij wordt het AVE-model (Aanpak ter Voorkoming van Escalatie) toegepast, een casusregisseur aangewezen en vindt multidisciplinair overleg plaats tussen verschillende instanties.

De moeder maakt bezwaar. Volgens haar is schoolverzuim geen veiligheidskwestie in de zin van het IVP. Bovendien verzet zij zich tegen de omvangrijke gegevensverwerking die in het kader van de opschaling plaatsvindt, en tegen volledige inzage door de leerplichtambtenaar in een breed psychologisch onderzoek dat inmiddels is aangevraagd.

Is opname in een veiligheidskader wel een besluit?

De gemeente stelt dat opname in het veiligheidskader geen besluit is in de zin van de Awb, maar slechts feitelijk handelen. De voorzieningenrechter gaat daar niet in mee.

De opname leidt ertoe dat persoonsgegevens structureel en op grote schaal worden gedeeld tussen ketenpartners. Bovendien kunnen uit de opschaling vervolgstappen voortvloeien, zoals betrokkenheid van Veilig Thuis of zelfs de Raad voor de Kinderbescherming. Daarmee heeft de opname duidelijke rechtspositionele gevolgen.

Als daartegen geen bestuursrechtelijk rechtsmiddel openstaat, zou betrokkene pas achteraf – via een AVG-verzoek tot verwijdering van gegevens – de rechtmatigheid kunnen laten toetsen. Dat acht de rechter onevenredig bezwarend. Om redenen van effectieve rechtsbescherming moet de beslissing daarom met een besluit worden gelijkgesteld.

Dat is een belangrijk signaal voor gemeenten die met integrale veiligheidskaders werken: ook als een maatregel als “processtap” wordt gepresenteerd, kan zij juridisch als besluit kwalificeren.

Geen duidelijke grondslag in het veiligheidsplan

Vervolgens beoordeelt de rechter of de opname inhoudelijk stand kan houden. Het IVP noemt binnen het thema “Jeugd en Veiligheid” vier speerpunten: jeugdoverlast, jeugdcriminaliteit, alcohol- en drugsproblematiek en veiligheid in en om de school.

Schoolverzuim als zodanig valt daar niet onder. “Veilig in en om school” ziet volgens de rechter op de fysieke en sociale veiligheid rond de school, niet op afwezigheid van een leerling. De gemeente kan niet duidelijk maken onder welk onderdeel van het plan deze casus dan wél zou vallen.

Voorlopig oordeelt de voorzieningenrechter dan ook dat de bevoegdheidsgrondslag ontbreekt. Het bezwaar tegen de opname heeft naar verwachting een reële kans van slagen. Het besluit wordt geschorst.

Opvallend is dat de gemeente tijdens de procedure stelt dat de opname feitelijk al is beëindigd, maar een formeel beëindigingsbesluit ontbreekt. Ook dat onderstreept volgens de rechter het belang van heldere besluitvorming.

Gegevensverwerking: noodzaak is de maatstaf

Naast de opschaling zelf ligt ook de gegevensverwerking onder de loep. In het bijzonder gaat het om een breed psychologisch onderzoek door het Centrum voor Begaafdheidsonderzoek. De leerplichtambtenaar heeft verzocht om rapportage.

De moeder verzet zich niet tegen gebruik van het rapport voor jeugdhulp of binnen het samenwerkingsverband passend onderwijs. Wel vindt zij dat de leerplichtambtenaar slechts inzage mag krijgen in het deel dat ziet op de belastbaarheid van haar dochter voor schoolgang.

De voorzieningenrechter volgt die redenering. Op grond van artikel 22 Leerplichtwet heeft de leerplichtambtenaar tot taak schoolverzuim tegen te gaan. De AVG-grondslag voor gegevensverwerking ligt in artikel 6, eerste lid, onder c: noodzakelijk ter uitvoering van een wettelijke verplichting.

Maar noodzakelijk betekent ook: niet méér dan nodig.

Voor de uitvoering van de Leerplichtwet is uitsluitend relevant in hoeverre het kind belastbaar is voor schoolbezoek. Andere bevindingen uit een breed psychologisch onderzoek – bijvoorbeeld over persoonlijkheidsontwikkeling of gezinsdynamiek – kunnen relevant zijn voor hulpverlening, maar zijn niet noodzakelijk voor de leerplichttaak.

Het besluit om het bezwaar tegen beperking van de verwerking af te wijzen zal naar verwachting in bezwaar geen stand houden. Ook dit besluit wordt geschorst. De gemeente moet de verwerking onmiddellijk beperken en ketenpartners daarvan op de hoogte stellen (art. 19 AVG).

Kritiek op versnipperde aanpak

Ten overvloede maakt de voorzieningenrechter nog een principiële opmerking over de jeugdhulp. Het college had, na de aanvraag van de ouders, een integraal onderzoek moeten uitvoeren conform het vaste stappenplan van de Centrale Raad van Beroep. In plaats daarvan is sprake geweest van incidentele, losse besluiten en opschalingen.

Zo’n versnipperde aanpak is volgens de rechter niet hoe het hoort – en zeker niet in het belang van het kind.

Betekenis van de uitspraak

Deze uitspraak raakt aan een bredere ontwikkeling in het sociaal domein: gemeenten werken steeds vaker met integrale veiligheids- of escalatiekaders waarin zorg, handhaving en veiligheid samenkomen. Daarbij wordt informatie gedeeld tussen uiteenlopende partijen.

De rechtbank maakt duidelijk dat:

opname in zo’n kader niet vrijblijvend is en onder omstandigheden als besluit moet worden behandeld;

een beleidsplan geen carte blanche biedt – de concrete casus moet binnen de reikwijdte passen;

bij gegevensdeling steeds een strikte noodzaaktoets geldt onder de AVG;

taakafbakening (jeugdhulp versus leerplicht) bepalend is voor wat mag worden verwerkt.

Voor gemeenten is dit een duidelijke waarschuwing: integrale samenwerking ontslaat niet van het vereiste van een duidelijke wettelijke grondslag en zorgvuldige, proportionele gegevensverwerking.