Waarom volgen mensen regels wel of niet op?

Waarom houden sommige mensen zich strikt aan privacyregels, terwijl anderen ze achteloos negeren of zelfs bewust overtreden? Het proefschrift Omgang met regels van jurist en onderzoeker Ritsart Plantenga geeft inzicht in hoe burgers regels beleven. Hoewel hij de adoptie van regels in algemene zin onderzocht, zijn de bevindingen ook voor de privacy professional bruikbaar.

In zijn onderzoek bekijkt hij het voorkeurssysteem van mensen op twee niveaus: via een brede taalanalyse én via onderzoek onder respondenten. Uit het eerste deel van het onderzoek kwam naar voren dat mensen op uiteenlopende manieren over regels denken: soms rationeel en beleidsmatig, soms meer gevoelsmatig en belevingsgericht. Straalt een regel bemoeizucht of achterdocht uit, dan volgt eerder weerstand, ook als de regel inhoudelijk klopt. In het tweede deel van zijn onderzoek ontdekte hij dat ervaringsgerichte mensen vaker woorden gebruiken die verwijzen naar vertrouwen, relaties of emotionele betrokkenheid. Rationele mensen gebruiken meer analytische woorden en woorden die zekerheid uitdrukken, zoals zeker, noodzakelijk en altijd.

De voorkeur in taalgebruik hangt nauw samen met hoe mensen regels ervaren en beoordelen. Rationeel ingestelde mensen kijken vooral of een regel duidelijk is, logisch in elkaar zit en goed uit te voeren is. Ze spreken over regels in termen van wat werkt, wat het oplevert en hoe efficiënt het is. Mensen die meer op gevoel afgaan, vinden een regel pas aanvaardbaar als die voor hen eerlijk aanvoelt. Zij gebruiken termen als vertrouwen, eerlijkheid en wantrouwen.

Deze twee voorkeuren koppelt hij aan twee soorten rechtvaardigheid: de ene gaat over nut en resultaat (instrumenteel), de ander over vertrouwen en erkenning (sociaal-emotioneel). Welke van die twee het zwaarst weegt, verschilt per persoon. En juist dát bepaalt hoe iemand regels ervaart en de mate waarin hij of zij ze naleeft.

Het proefschrift maakt duidelijk dat er simpelweg geen aanpak is die voor iedereen werkt. Wat voor de één werkt, schuurt bij de ander. Waar de één vooral wil weten wat het nut is van een DPIA of hoe een register van verwerkingen toekomstige boetes voorkomt, voelt de ander zich pas aangesproken als je benadrukt dat zorgvuldige omgang met persoonsgegevens een kwestie is van vertrouwen en erkenning. Privacy gaat dus niet alleen over wet- en regelgeving, maar ook over waarden, overtuigingen en drijfveren. Die diversiteit vraagt om nuance. Het maakt dat een training nooit voor iedereen hetzelfde werkt en dat een beleidsstuk pas echt landt als het verschillende perspectieven raakt. Soms helpt een voorbeeld van een kostbaar datalek om het nut te onderstrepen. Soms is een verhaal over verloren vertrouwen veel krachtiger.