10.4 Ethische toetsing

Datagedreven werken brengt niet alleen juridische verplichtingen met zich mee, maar roept ook ethische vragen op. Ethische toetsing helpt gemeenten om bewust en verantwoord om te gaan met nieuwe ontwikkelingen op het gebied van data, technologie en algoritmen. Ethische toetsing betekent dat een gemeente vooraf én tijdens de uitvoering nadenkt over de mogelijke effecten van haar keuzes op inwoners en de samenleving. Niet alles wat technisch of juridisch mogelijk is, is ook wenselijk. Vragen als ’Is dit eerlijk?’, ’Begrijpen inwoners wat er met hun gegevens gebeurt?’ en ’Draagt dit bij aan vertrouwen in de overheid?’ staan daarbij centraal.

Steeds meer gemeenten richten daarom een ethische commissie of ethische toetsingsprocedure in. Deze toetst projecten met datagebruik of nieuwe technologieën, zoals sensoren, algoritmes of AI, aan waarden als transparantie, proportionaliteit, menselijke waardigheid en inclusie. Zo wordt voorkomen dat data-initiatieven leiden tot discriminatie, uitsluiting of verlies van vertrouwen. Ethische toetsing zorgt ervoor dat gemeenten niet alleen rechtmatig, maar ook rechtvaardig omgaan met data en technologie.

Praktijkvoorbeeld: de ethische commissie bij de gemeente Groningen

Het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Groningen heeft een ethische commissie ingesteld die zowel op verzoek als op eigen initiatief advies uitbrengt over ethische vraagstukken rondom data en technologie. De Commissie bestaat uit zeven onafhankelijke leden. Zij zijn dus niet in dienst bij de gemeente of gemeenteraadslid. De commissie adviseert over nieuwe technologische ontwikkelingen en gemeentelijke plannen, zoals het gebruik van algoritmen, kunstmatige intelligentie, sensoren en andere vormen van datatechnologie. Daarbij denkt zij mee over het ethisch afwegingskader: welke publieke waarden, zoals privacy, rechtvaardigheid en transparantie, spelen een rol bij de inzet van technologie.

De commissie brengt jaarlijks verslag uit van haar werkzaamheden aan het college. De adviezen zijn niet bindend; het college mag hiervan afwijken, mits dit gemotiveerd wordt onderbouwd. De commissie bracht onder andere een advies uit over hoe de gemeente moest omgaan met de inzet van generatieve AI zoals het gebruik van Microsoft Copilot.

BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER, dossier 32761 nr. 264.

P. Olsthoorn, De privacy paradox – Mens centraal digitaal, eerste druk, Privacy Management Partners, 2024.

Hof van Justitie van de EU, C-413/23.

Autoriteit Persoonsgegevens: Aanbevelingen voor smart cities.

S. Franken, Praktijkboek Wet politiegegevens voor boa’s: goed omgaan met persoonsgegevens (2025), beschikbaar via sfranken.nl.

Autoriteit Persoonsgegevens, “Audit Wet politiegegevens (Wpg-audit)” (geraadpleegd op 25-11-2025), autoriteitpersoonsgegevens.nl/themas/politie-en-justitie/politie-bijzondere-opsporing-en-justitie/audit-wet-politiegegevens-wpg-audit.

Ten tijde van het ter perse gaan van dit boek (februari 2026).

Verstrekkingenwijzer: Wpg voor boa’s, natuurnetwerk.info (pdf), https://natuurnetwerk.info/BRSdocumenten/Verstrekkingenwijzer.pdf

vng.nl/nieuws/samen-kwalitatief-goede-dpias-uitvoeren.

etuclex.etuc.org/cases/barbulescu-v-romania.

ECLI:NL:RBROT:2025:4164.

ECLI:NL:RBLIM:2024:711.

Art. 31 AVG.

Plantenga, R. A. (2024, September 26). Omgang met regels. SIKS Dissertation Series. https://hdl.handle.net/1887/4093852.

Ontwikkeld door Noel Burch in de jaren zeventig.

2