Het kabinet wil het gebruik van AI en algoritmen door de AIVD en MIVD explicieter wettelijk regelen. Tegelijk krijgen de diensten ruimere mogelijkheden om informatie te verkrijgen van onder meer financiële instellingen en online platforms. De veranderingen staan in de nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, die de huidige Wiv 2017 moet vervangen.
Het voorstel voor de Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wbnv) is op 28 augustus in internetconsultatie gegaan. De nieuwe wet moet AIVD en MIVD beter in staat stellen te reageren op onder meer spionage, cyberaanvallen, sabotage en terrorisme.
Daarvoor verandert ook het kader waarbinnen de diensten gegevens verzamelen, analyseren en uitwisselen. Nieuwe technologieën zoals kunstmatige intelligentie krijgen nadrukkelijker een plaats in de wet en de mogelijkheden om informatie van andere organisaties te verkrijgen worden uitgebreid.
De consultatie loopt tot 11 oktober 2026.
De nieuwe wet legt explicieter vast hoe AIVD en MIVD AI en algoritmen mogen gebruiken. Dergelijke technieken kunnen worden ingezet om grote hoeveelheden gegevens te analyseren en relevante verbanden te vinden.
Het voorstel bevat daarvoor nieuwe waarborgen, onder meer rond geautomatiseerde data-analyse. Daarbij is ook aandacht voor algoritmen waarmee personen of organisaties kunnen worden geselecteerd voor verder onderzoek.
Daarmee wordt de regulering van algoritmische analyse belangrijker binnen het bredere wettelijke kader voor de verwerking van persoonsgegevens door de diensten. De vraag is daarbij niet alleen welke analysetechnieken mogen worden ingezet, maar ook welke controle en waarborgen nodig zijn wanneer steeds grotere hoeveelheden gegevens geautomatiseerd worden verwerkt.
Tegelijk worden de mogelijkheden om informatie van private organisaties te verkrijgen uitgebreid.
De bestaande verstrekkingsplicht voor communicatiediensten wordt uitgebreid naar onder meer financiële instellingen en online platforms. Daarmee moeten de diensten bijvoorbeeld geldstromen beter in kaart kunnen brengen en informatie kunnen verkrijgen die relevant is voor onderzoek naar bedreigingen van de nationale veiligheid. Ook samenwerking met medeoverheden, kennisinstellingen en bedrijven moet eenvoudiger worden.
Voor betrokken organisaties wordt daarmee belangrijker onder welke voorwaarden gegevens aan de diensten moeten worden verstrekt. Informatie die oorspronkelijk is verzameld voor bijvoorbeeld financiële dienstverlening of het aanbieden van een online platform kan daardoor ook terechtkomen in onderzoek van AIVD of MIVD.
Een andere belangrijke verandering is het zogenoemde opponentenregime. Wanneer duidelijk is dat een persoon of organisatie een tegenstander vormt die de nationale veiligheid bedreigt, moeten de diensten bijzondere bevoegdheden flexibeler kunnen inzetten.
Het kabinet noemt onder meer buitenlandse inlichtingendiensten, terroristische organisaties en hackersgroepen. Vooral bij digitale operaties moet dit voorkomen dat voor afzonderlijke stappen telkens opnieuw toestemming of toetsing nodig is terwijl een tegenstander voortdurend van digitale infrastructuur wisselt.
Tegenover die grotere flexibiliteit staat een wijziging van het toezicht. De huidige TIB en CTIVD moeten opgaan in één nieuw College van Toetsing en Toezicht (CTT).
Het college gaat toezien op de rechtmatige inzet van bevoegdheden en kan bij onrechtmatigheden onderzoeken laten stoppen. Bij een geschil over een bindend oordeel krijgt uiteindelijk de rechter het laatste woord.
De nieuwe wet volgt kort op kritiek van de CTIVD op de verwerking van bulkdatasets door AIVD en MIVD. De toezichthouder stelde eerder dit jaar vast dat belangrijke waarborgen daarbij niet altijd goed functioneerden.
Juist daardoor wordt de praktische uitwerking van de nieuwe Wbnv relevant. De wet brengt verschillende ontwikkelingen samen: meer geautomatiseerde analyse, grote hoeveelheden gegevens en ruimere mogelijkheden om informatie van andere organisaties te verkrijgen.
Tijdens de consultatie zal daarom niet alleen de vraag spelen hoeveel ruimte AIVD en MIVD nodig hebben om nieuwe dreigingen te bestrijden, maar ook welke waarborgen nodig zijn om die steeds omvangrijkere gegevensverwerking daadwerkelijk te begrenzen.
