Maatschappelijke organisaties roepen EU op tot versterking ‘digitale eerlijkheid’

Volgens de ondertekenaars van de brief zijn schadelijke online praktijken geen op zichzelf staande incidenten meer. Veel digitale diensten maken gebruik van ontwerpkeuzes die gedrag sturen, keuzes vertekenen en inspelen op de aandacht en data van gebruikers. Dit leidt tot financiële, mentale en sociale schade, verstoort eerlijke concurrentie en ondermijnt het vertrouwen in de digitale economie. Daarom pleiten maatschappelijke organisaties voor krachtige wetgeving die het Europese consumentenrecht moderniseert en mensen van alle leeftijden beter beschermt.

De ondertekenaars wijzen erop dat veel bestaande consumentenregels meer dan twintig jaar oud zijn en dateren van vóór de opkomst van gedragsgerichte advertenties, algoritmische aanbevelingssystemen en grootschalige profilering. Actualisering van deze regels is essentieel om ze effectief te houden in de digitale realiteit.

Aanpak van manipulatieve digitale verdienmodellen

De coalitie benoemt verschillende schadelijke praktijken die inmiddels wijdverbreid zijn, zoals misleidend ontwerp van interfaces, verslavende functies die gericht zijn op maximale aandacht, oneerlijke personalisatie en problematische vormen van influencermarketing. Deze technieken beïnvloeden keuzes vaak al voordat gebruikers zich daarvan bewust zijn, waardoor hun autonomie wordt beperkt en het moeilijker wordt om hun rechten online uit te oefenen.

Deze zorgen sluiten nauw aan bij het recente position paper van EDRi: “Breaking the extractive digital business model: a rights-based Digital Fairness Act”. Hierin wordt uiteengezet hoe veel digitale diensten afhankelijk zijn van systemen die gedrag manipuleren en grootschalige data-extractie normaliseren, met negatieve gevolgen voor fundamentele rechten zoals autonomie, gelijkheid en gegevensbescherming.

Volgens EDRi schiet de huidige Europese regelgeving tekort. De AVG (GDPR) reguleert het gebruik van persoonsgegevens, terwijl de Digital Services Act (DSA) en Digital Markets Act (DMA) bepaalde platformrisico’s aanpakken. Geen van deze wetten verplicht bedrijven echter om digitale diensten zó te ontwerpen dat zij structureel de rechten en autonomie van gebruikers respecteren.

Daardoor blijven veel schadelijke ontwerppraktijken opereren in juridische grijze gebieden. Onderzoek van EDRi laat zien dat systemen gebaseerd op profilering, gedragsbeïnvloeding en optimalisatie van betrokkenheid betekenisvolle toestemming kunnen ondermijnen, discriminatie kunnen versterken en de controle van gebruikers over hun digitale omgeving kunnen verzwakken.

Een rechtengebaseerde benadering van digitale eerlijkheid

In haar position paper pleit EDRi voor een zogeheten structurele eerlijkheidsplicht binnen de Digital Fairness Act. Dit zou betekenen dat bedrijven verplicht worden om hun interfaces, personalisatiesystemen en optimalisatiemodellen zo te ontwerpen dat zij geen misbruik maken van kwetsbaarheden of gedrag manipuleren. De verantwoordelijkheid verschuift daarmee van de gebruiker naar de bedrijven die deze systemen ontwikkelen en inzetten.

Daarnaast pleit het paper voor duidelijke verboden op manipulatieve ontwerppraktijken, strengere waarborgen tegen profilering en betere samenwerking tussen toezichthouders. Effectieve handhaving vereist nauwe samenwerking tussen consumentenautoriteiten, privacytoezichthouders en mededingingsautoriteiten, aangezien digitale risico’s vaak meerdere juridische domeinen raken.

Belangrijk is dat de DFA bestaande Europese wetgeving moet versterken, niet verzwakken. De nieuwe regels moeten aansluiten op en voortbouwen op bestaande kaders zoals de AVG en ePrivacy-regels, zodat consumentenbescherming niet wordt gebruikt om fundamentele rechten te omzeilen.

Waarom een sterke Digital Fairness Act noodzakelijk is

De gezamenlijke brief markeert een belangrijk moment in het debat over digitale eerlijkheid in Europa. Nu digitale omgevingen steeds meer bepalen hoe mensen informatie verkrijgen, keuzes maken en hun rechten uitoefenen, is het cruciaal dat wetgevers ook de onderliggende ontwerpkeuzes aanpakken die gedrag op grote schaal beïnvloeden.

Met duidelijke regels tegen manipulatieve praktijken en effectieve handhaving kan de Digital Fairness Act bijdragen aan een digitale markt die de rechten van mensen respecteert in plaats van uitbuit. EDRi en haar partners zullen zich blijven inzetten om ervoor te zorgen dat de nieuwe wetgeving daadwerkelijk sterke bescherming biedt voor iedereen online.

Lees hier de brief