Nederland moet zelf baas worden over digitale toekomst

Willemijn Aerdts is staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit (EZK) en verantwoordelijk voor de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Op het congres vatte zij in een korte openingsboodschap soevereiniteit samen als “Nederland moet zelf de baas worden over zijn data, digitale infrastructuur en technologie”. Dat houdt in dat de overheid kiest of zij haar digitaliseringszaken zelf doet, uitbesteed, in eigen hand houdt en/of samenwerkt en in dat geval, met wie. Kortom, soevereiniteit is de vrijheid om keuzes te maken. Daar was de spreker na haar het roerend mee eens. Amsterdamse wethouder Alexander Scholtes zei dat digitale onafhankelijkheid belangrijk is en “dat klinkt logisch, maar we komen van ver.” Het is nu bijna niet meer voor te stellen dat we in Nederland jarenlang onze data hebben weggegeven in een openbare cloud. En dat we onze kritieke infrastructuur niet in eigen (of Europese) hand hebben gehouden.

“Het is nu bijna niet meer voor te stellen dat we in Nederland jarenlang onze data hebben weggegeven in een openbare cloud”

Europees investeren

Maar soevereiniteit gaat ook over richting geven aan de ontwikkeling van ICT, zei Scholtes. “De overheid heeft sturingsmogelijkheden waar we inkopen en met wie we samenwerken.” Hij pleitte voor investeren in Europese innovatiekracht en het stimuleren van Europese bedrijven. Dichter bij huis wil de gemeente geen concessies meer doen aan data. “Het is een strategie die wij graag waardengedreven pragmatisme noemen.” In 2035 hoopt de stad volledig de regie te hebben over haar data. “We zijn blij met het Rijk aan onze zijde, dus NDS, kom maar op met die overheidscloud.”

Beveiligingsmindset

CIO Rijk Art de Blaauw volgde. Hij nam een meer risicogerichte blik op soevereiniteit en ging in op de dreiging van AI. Specifiek op AI-gestuurde aanvallen op de Nederlandse infrastructuur en door AI massaal gegenereerde desinformatie. Ook refereerde hij aan de komst van de zeer krachtige quantumcomputer en hoe de huidige versleuteling van data daar niet tegen opgewassen is. Quantumveilige encryptie is een van de versnellers van de NDS-prioriteit Digitale Weerbaarheid en Digitale Autonomie. “We werken aan digitalisering in de 21e eeuw met een beveiligingsmindset uit 20e eeuw. Dat is vragen om problemen.” Ook de continuïteit van dienstverlening is een aspect van soevereiniteit: kan de overheid haar werk nog doen in geval van crisis? “Infrastructuur is een strategische vraag geworden, zei De Blaauw. “Onze gezamenlijke digitale toekomst is belangrijk. En banken en universiteiten staan voor dezelfde uitdagingen.” Wat het belang van samenwerking over organisatiegrenzen heen maar weer eens onderstreept.

“We werken aan digitalisering in de 21e eeuw met een beveiligingsmindset uit 20e eeuw. Dat is vragen om problemen”Art de Blaauw – CIO Rijk

Gouden tips

De rest van de dag hadden deelnemers de keuze uit 3 ronden aan workshops, lezingen en kennissessies. Erik Vermeulen en Anna van den Breemer van het bedrijf EY presenteerden stellingen rond de vraag ‘soevereine techgiganten of open ecosystemen?’ Er kwam een breed spectrum aan onderwerpen voorbij. Van afgetapte zeekabels tot lokaal personeelsbeleid en van quantumencryptie tot Europees-gekweekte technocraten. Heel behulpzaam waren de overzichten op de website Eurostack van Europese alternatieven voor veelgebruikte technologie. Open source werd geprezen en Vermeulen was verheugd dat ‘die geest uit de fles is’. Hij stelde voor dat overheidsorganisaties een deel van hun opleidingsbudget delen met de open source-community, die veelal draait op (zeer kundige) vrijwilligers. Ook Europees gebruikte oplossingen leunen veelal op onbetaalde expertise. “Financier de communities op die manier. Zij kunnen dan door met hun werk, en jullie maken gebruik van hun kennis en kunde.”

Gouden inkoopmomenten

Ook waardeerden bezoekers de tip van een deelnemer om ‘gouden momenten’ te verzamelen: de momenten waarop ICT-contracten aflopen. Vernieuwing is een goed moment voor andere keuzes. Bijvoorbeeld door aanbestedingseisen aan te passen aan de eigen publieke waarden en/of inkoopdracht te bundelen met andere overheidsorganisaties. Een ander advies was om ook sectoraal te denken, naast nationaal of Europees. En om eens goed achter de oren te krabben wanneer het gaat over de inkoop van functionaliteit. Simpel gezegd: wie gebruikt 100% van wat een pakket kan? Hebben we niet veel meer ingekocht dan we nodig hadden?

“Vernieuwing is een goed moment voor andere keuzes. Bijvoorbeeld door aanbestedingseisen aan te passen aan de eigen publieke waarden”

Soeverein dataplatform

Dat bleek een mooie brug naar de sessie van Duitse cloudprovider T-Systems en de gemeente Nijmegen. De Duitse overheid is grootaandeelhouder van Deutsche Telekom, eigenaar van T-Systems. Een dataplatform van deze provider draait in Nijmegen.

Bram Withaar van de gemeente legde daarna uit dat hun dataplatform last had van performanceproblemen. Daarnaast was het ICT-team nieuwsgierig of ze het ook bij een Europese cloud konden onderbrengen. Nijmegen formuleerde eerst wat ze nodig had aan architectuur, governance en security en deed toen pas de leveranciersvergelijking. Gevraagd naar hoe zijn team de bestuurders had meegekregen, antwoordde Withaar “We zijn gewend dingen te doen, zo staan we als gemeente ook bekend.” Nijmegen heeft het werk gedaan met het eigen team, samen met ICT Rijk van Nijmegen. Ook de gemeenteraad vindt soevereiniteit een belangrijk thema. Loskomen van de grote Amerikaanse bedrijven is voor hen een voorbeeld daarvan.

Samenwerkende waterschappen

Voor de 21 waterschappen, kritieke entiteiten van Nederland, strekt soevereiniteit zich uit tot ver in de fysieke ruimte. Naar (onder andere) de sluizen, gemalen en keringen die waterbeheer en beheer waterpeil mogelijk maken. En die in geval van crisis met de hand moeten worden bediend. Veiligheid is voor de waterschappen een belangrijk aspect van soevereiniteit. Bij het Waterschapshuis zijn de prangende vragen: wat staat er in de cloud, hoeveel grip hebben we daar op, wat hebben we nodig om onze primaire taken te doen en in hoeveel uren of weken krijgen we daar last van?

Met defensie

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden had recent nog een oefening ‘stroomuitval’ samen met Defensie. Dat ministerie is ook geïnteresseerd in sommige data die de waterschappen beheren. Zij vullen bijvoorbeeld satellietgegevens over bodemvocht (hoe nat de grond is) aan met lokale metingen. Zo weten ze of een tractor het weiland in kan, of juist een tank.

Naast krimpende budgetten hebben waterschappen te maken met zeespiegelstijging en bodemdaling door gaswinning. In hun fysieke uitdagingen en digitale ambities trekken de waterschappen gezamenlijk op. Zij zijn namelijk natuurlijke samenwerkingspartners, omdat water zich nog nooit iets heeft aangetrokken van grenzen op het land.