Wanneer er nieuws naar buiten komt over spyware - zoals Pegasus - gaat de aandacht vaak uit naar schandalen rond misbruik door overheden. Maar die focus vertelt slechts een deel van het verhaal. Achter deze incidenten schuilt een bredere realiteit: de Europese Unie ondersteunt actief de ontwikkeling van technologieën en bedrijven die surveillance mogelijk maken.
Via onderzoeks- en innovatieprogramma’s zoals Horizon Europe en eerdere fondsen heeft de EU miljoenen euro’s geïnvesteerd in projecten die gericht zijn op veiligheid, grensbewaking en opsporing. Veel van deze projecten dragen bij aan de ontwikkeling van technologieën voor monitoring, dataverzameling en analyse - tools die ook ingezet kunnen worden voor surveillance van burgers.
Hoewel deze financiering vaak wordt gerechtvaardigd vanuit veiligheidsoverwegingen, is de grens tussen legitiem gebruik en misbruik dun. Technologie die bedoeld is voor criminaliteitsbestrijding kan ook worden ingezet tegen journalisten, activisten en politieke tegenstanders.
De Europese surveillance-industrie groeit snel en bestaat uit bedrijven die software, hardware en diensten leveren aan overheden en veiligheidsdiensten. Deze bedrijven opereren vaak internationaal en exporteren technologie naar landen buiten de EU, waaronder staten met zwakke rechtsbescherming en een slechte staat van dienst op het gebied van mensenrechten.
Hierdoor ontstaat een paradox: terwijl de EU zich profileert als beschermer van privacy en fundamentele rechten, draagt zij tegelijkertijd bij aan een industrie die deze rechten kan ondermijnen - zowel binnen als buiten Europa.
Een belangrijk probleem is het gebrek aan transparantie rond deze financiering. Het is vaak onduidelijk welke projecten precies worden ondersteund, welke bedrijven betrokken zijn en hoe de technologie uiteindelijk wordt gebruikt.
Daarnaast is het toezicht versnipperd. Er bestaat geen eenduidig Europees kader dat de ontwikkeling en export van surveillance-technologie effectief reguleert. Dit maakt het moeilijk om misbruik te voorkomen en verantwoordingsplicht af te dwingen.
Deze situatie legt een fundamentele spanning bloot in het EU-beleid. Enerzijds zet de EU in op digitale autonomie en technologische innovatie. Anderzijds probeert zij via regelgeving zoals de AVG en de AI Act de rechten van burgers te beschermen.
De vraag is of deze doelen wel verenigbaar zijn wanneer investeringen in technologie onvoldoende worden getoetst op hun impact op grondrechten.
Volgens critici is er dringend behoefte aan strengere regels en beter toezicht. Dit omvat:
Zonder dergelijke maatregelen dreigt de EU bij te dragen aan een wereldwijde surveillance-industrie die haaks staat op haar eigen waarden.
