Digitalisering en AI als bouwsteen voor een toekomstbestendige rechtspraak

Het vertrouwen in de rechtsstaat is – net als in 2022 – onderwerp van gesprek. De rol van digitalisering in het werk van de overheid maakt steeds vaker onderdeel uit van deze gesprekken. Naast de voordelen, staat in deze tijd van digitale transformatie de weerbaarheid van de rechtstaat en de mate waarin hiermee afbreuk wordt gedaan aan belangrijke waarden zoals privacy en nationale veiligheid ter discussie.

Dit is de tweede blog in een reeks waarin we ingaan op onze aangedragen oplossingen uit 2022 en actuele voorbeelden uit de praktijk delen. We sluiten af met een aantal kansen die wij zien voor de toekomst. In deze blog verdiepen we ons in digitalisering en Artificial Intelligence (AI) als bouwsteen van een toekomstbestendige rechtspleging. Dit doen wij door ons te richten op de rechtspraak. Hiervoor hebben we Jos Smits, Programmahoofd AI bij de Raad voor de rechtspraak, gesproken. De Rechtspraak is een overkoepelend orgaan voor onder andere rechtbanken en rechtshoven en zorgt ervoor dat rechters hun werk goed kunnen doen.

De balans tussen innovatie en rechtsstatelijke waarborgen

Het gebruik van innovatieve technologie, zoals AI, neemt de afgelopen jaren sterk toe binnen de justitiële keten. Digitalisering kan kansen bieden in het verkorten van de doorlooptijden, het verbeteren van de informatie-uitwisseling tussen ketenpartners en het vergroten van de toegang tot het recht. Het digitaliseren van procesdossiers en het aanbieden van videoverbindingen bij voorgeleidingen en zittingen zijn daar concrete voorbeelden van. Daarnaast wordt AI steeds vaker ingezet voor het slim doorzoeken van jurisprudentie, het opsporen en bestrijden van verdachte activiteiten door het analyseren van grote hoeveelheden data en het overnemen van administratieve taken.   

Maar deze innovaties brengen ook risico’s met zich mee. Fundamentele rechtsstatelijke beginselen, zoals het recht op een eerlijk proces en onafhankelijke rechtspraak, mogen niet in het gedrang komen. Algoritmes kunnen (onbewust) menselijke biases overnemen of informatie uit AI-chatbots kunnen als feiten gepresenteerd worden zonder deze te verifiëren. Taalmodellen kunnen bij het samenvatten van procesdossiers een belangrijke nuance missen of in het ergste geval zelfs bewijslast of jurisprudentie verzinnen. Deze risico’s ondermijnen het vertrouwen in de rechtsstaat en moeten worden voorkomen. 

Verantwoord vernieuwen in de Rechtspraak met laag risico en hoge impact

De Rechtspraak is voortvarend aan de slag met digitalisering en AI, en houdt daarbij de risico’s goed in de gaten. In juni 2025 startte de Rechtspraak het landelijke programma Artificiële Intelligentie, met als doel AI-toepassingen te ontwikkelen die medewerkers ondersteunen en de kwaliteit van het werk verhogen. De focus ligt op ontwikkelen van AI-toepassingen in laagrisicoprocessen, zoals het samenvatten en pseudonimiseren van uitspraken. Dit laatste houdt in dat AI persoonsgegevens en andere gevoelige informatie herkent en suggesties doet om dit te anonimiseren. De suggesties worden door een medewerker beoordeeld en vervolgens gepubliceerd. Daarnaast werkt de Rechtspraak aan het ontwikkelen van een eigen generatieve AI-toepassing genaamd RechtspraakGPT. Deze toepassing ondersteunt bijvoorbeeld bij het opstellen van teksten zoals nieuwsberichten, brieven en presentaties. 

Voor Jos Smits, Programmahoofd AI van de Rechtspraak, is experimenteren met AI alleen waardevol als het daadwerkelijk bijdraagt aan de praktijk. ‘Experimenteren mag nooit een doel op zich zijn,’ benadrukt hij. ‘We weten inmiddels dat AI werkt. De essentie is dat een experiment moet leiden tot concrete waarde voor de Rechtspraak, en dat het plaatsvindt in een omgeving waar de uitkomsten ook echt operationeel kunnen worden toegepast. Anders creëer je vooral teleurstelling en blijft de impact uit.’

AI in de rechtspraak is onontkoombaar: de hele keten moet zich voorbereiden 

‘Niet alleen het eigen gebruik van AI in de dagelijkse praktijk vraagt aandacht,’ stelt Smits. ‘Net zo belangrijk, en momenteel nog onvoldoende op de voorgrond, is het leren omgaan met AI waarmee de rechtspraak elke dag wordt geconfronteerd.’ Denk aan deepfake-video’s of gecreëerde foto’s die ingebracht worden als bewijsmiddel. Daarnaast gebruiken de politie en het OM steeds meer AI-tools in de opsporing en vervolging. Dit raakt direct aan de transparantie en navolgbaarheid van het samenstellen van een dossier en dus de rechtspraak. Dit kan de positie van de rechter en de rechtsstaat fundamenteel veranderen.

Hoe bewijs je dat een foto echt is en niet door AI gegenereerd? Wat betekent het voor de rechtsgelijkheid als de ene partij zich een advocaat met geavanceerde AI-tools kan veroorloven en de andere niet? Zulke uitdagingen kunnen alleen op ketenniveau worden opgelost stelt Jos Smits. Dit vraagt om een open gesprek op korte termijn waarin alle partijen zich bewust zijn van de lange termijn gevolgen van AI. Gevolgen die mogelijk fundamenteler zijn voor de positie van de rechtspraak dan dat we nu kunnen overzien.

Kennis als sleutel voor de verandering

Goed leren omgaan met AI begint met het vergroten van de AI-geletterdheid. Smits ziet binnen de Rechtspraak zowel enthousiastelingen (“waarom mag ik geen AI-chatbot gebruiken voor mijn dagelijkse werkzaamheden”) als medewerkers die terughoudend of met name kritisch zijn. Voor beide groepen is kennis essentieel: ‘Voor de mensen die snel willen gaan is het belangrijk te beseffen dat databeheer en veiligheid op orde moet zijn voordat met gevoelige en persoonsgebonden gegevens gewerkt mag worden. Voor de groep waar terughoudendheid en zorg ontstaan, is het belangrijk om te laten zien hoe AI ruimte kan creëren voor menselijk contact.’

De Rechtspraak investeert daarom in bewustwording, via lezingen, workshops en praktijkvoorbeelden. Medewerkers leren niet alleen hoe ze AI zelf kunnen inzetten, maar ook hoe ze AI-gebruik door anderen kunnen herkennen. Het doel hiervan is dat medewerkers zich comfortabel voelen om AI verantwoord te gebruiken en de kansen én risico’s kunnen inschatten.

Drie adviezen voor toekomstbestendige digitalisering in het publieke domein

Op basis van de ervaringen bij de Rechtspraak formuleren we drie adviezen voor organisaties die willen digitaliseren en AI willen toepassen:

1. Vergroot de AI-geletterdheid in een organisatie   
   AI en digitalisering kunnen pas echt waarde toevoegen als medewerkers begrijpen wat de technologie inhoudt, wat de mogelijkheden zijn én waar de grenzen liggen. Dit betekent niet alleen trainingen en workshops aanbieden, maar ook ruimte creëren voor het bespreken van zorgen, het delen van praktijkervaringen en het samen herinrichten van processen. Een succesvolle implementatie vraagt om een strategie die oog heeft voor de menselijke factor en het veranderproces.
2. Experimenteer alleen als dit daadwerkelijk bijdraagt aan de praktijk
   Experimenteren met AI is alleen zinvol als het leidt tot concrete waarde in de dagelijkse praktijk. Voorkom dat pilots of experimenten een doel op zich worden. Start met toepassingen die aansluiten bij bestaande processen en waarvan de resultaten daadwerkelijk geïmplementeerd kunnen worden. Zo voorkom je teleurstelling en zorg je dat de energie en het enthousiasme van medewerkers worden omgezet in duurzame verandering.
3. Houd oog voor de langtermijn impact  
   Laat je niet verleiden door snelle successen of de hype rondom AI. De ervaring leert dat we de kansen op korte termijn vaak overschatten, terwijl we de gevolgen op lange termijn onderschatten. Blijf daarom kritisch op de structurele effecten van digitalisering en AI op de organisatie, de rechtsstaat en de samenleving. Denk vooruit, betrek verschillende perspectieven en zorg dat ethische en juridische waarborgen vanaf het begin worden meegenomen. Betrek hierbij de gehele keten om tot duurzame oplossingen te komen.

Dit artikel is geschreven door Nina van der Voort (Senior Manager PwC) en Liesbeth van der Maat (Partner People & Organisation PwC).