De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) plaatst kritische kanttekeningen bij een wetsvoorstel voor de Nederlandse uitvoering van nieuwe Europese anti-witwaswetregels. Het gaat om een wetsvoorstel om nieuwe Europese regels tegen witwassen en terrorismefinanciering in te voeren in Nederland. Hoewel de wetgeving veel kansen biedt om de bestrijding van financiële criminaliteit te verbeteren, leiden de nieuwe regels ook tot het verzamelen en delen van meer gevoelige persoonsgegevens en tot vergaande uitbreiding van bevoegdheden. Daarom pleit de AP voor een verplichte evaluatie en voldoende waarborgen.
Anti-witwaswetgeving verplicht poortwachters, zoals banken, notarissen en makelaars, om klantgegevens te verzamelen, cliëntenonderzoek te doen, transacties te monitoren en ongebruikelijke transacties te melden bij de Financial Intelligence Unit (FIU). De wet maakt het mogelijk dat de FIU en toezichthouders vertrouwelijke gegevens delen met andere overheidsinstanties, zoals de politie, het Openbaar Ministerie en de Belastingdienst.
Het wetsvoorstel voert een nieuw Europees pakket aan regels uit dat nationale regels voor poortwachters beter op elkaar afstemt en uitbreidt. Er komen nieuwe poortwachters bij, zoals crowdfundingplatformen, handelaren in luxegoederen en voetbalclubs. Daarnaast wordt er een nieuwe Europese toezichthouder op witwasbestrijding opgericht en worden de bevoegdheden van bijvoorbeeld de FIU uitgebreid. Ook komen er meer mogelijkheden voor samenwerking en informatiedeling tussen publieke en private partijen.
De nieuwe Europese regels willen de aanpak van witwassen gerichter maken. Daardoor hoeven minder transacties te worden gemeld en kan de aandacht meer uitgaan naar situaties met een hoger risico. Zo kunnen toezichthouders en andere betrokken instanties hun tijd en mensen beter inzetten.
‘Witwassen en terrorismefinanciering moeten worden aangepakt. Daar bestaat geen twijfel over’, zegt AP-voorzitter Aleid Wolfsen. ‘Deze nieuwe wet biedt kansen om de aanpak van financiële criminaliteit effectiever en ook efficiënter in te richten. Daar wordt op nationaal niveau ook gezamenlijk aan gewerkt. Tegelijkertijd zullen er meer gegevens van burgers verzameld en mogelijk gedeeld worden zoals nationaliteiten, mogelijke vluchtelingenstatus en het BSN. Ook worden bevoegdheden voor informatiedeling uitgebreid. Deze ingrijpende maatregelen zijn alleen te rechtvaardigen als zij aantoonbaar werken, niet verder gaan dan nodig en mensen goed worden beschermd.’
Volgens de AP is nog niet duidelijk of dit uitgebreide systeem daadwerkelijk leidt tot minder witwassen en terrorismefinanciering. Terwijl de gevolgen voor onschuldige mensen groot kunnen zijn. Daarnaast bestaat het risico dat bepaalde groepen mensen vaker als risicovol worden aangemerkt, bijvoorbeeld door geautomatiseerde analyses. Dat kan leiden tot extra controles, uitsluiting of onterechte verdenkingen, terwijl voor deze mensen vaak onduidelijk is waarom en wat ze ertegen kunnen doen. De zogeheten ‘risicogebaseerde aanpak’ van witwassen moet daarom zorgvuldig gebeuren.
Wolfsen: ‘De overheid moet kunnen aantonen dat het echt nodig en effectief is om zo diep in te grijpen in het privéleven. En dat mensen worden beschermd tegen fouten, uitsluiting en discriminatie. Daarom vindt de AP een verplichte evaluatie van deze nieuwe wet noodzakelijk. Het invoeren van deze nieuwe wet is alleen te verantwoorden als vooraf duidelijk is dat de werking van deze wet serieus en toetsbaar wordt uitgevoerd. Zonder die waarborg komt ook het vertrouwen van mensen in de overheid onder druk te staan.’
De AP roept de wetgever daarom op om in de wet vast te leggen dat de werking van het anti-witwasstelsel nationaal wordt geëvalueerd. Met specifieke aandacht voor effectiviteit, evenredigheid en risico’s op uitsluiting en discriminatie.
De AP wijst erop dat het wetsvoorstel voor de FIU uitgaat van een ander privacyregime dan de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). Volgens de AP vragen de werkzaamheden van de FIU om inrichting en toetsing volgens de AVG. De Europese wetgever heeft dat ook aangegeven in de nieuwe regels.
Daarnaast vindt de AP het belangrijk dat de FIU onafhankelijk kan werken. Gezien de aard en gevoeligheid van de informatie waarmee de FIU werkt, is afstand tot politieke invloed noodzakelijk.
Tot slot waarschuwt de AP dat de nieuwe regels leiden tot meer werk voor de AP. De AP krijgt er namelijk taken bij. En er zullen meer (bijzondere) persoonsgegevens worden verwerkt en gedeeld, onder meer via partnerschappen voor informatiedeling. Voor dit extra werk zijn echter nog geen extra middelen geregeld.
