De Nederlandse inlichtingendiensten AIVD (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) en MIVD (Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) willen met een “geheim wetsvoorstel” hun bevoegdheden uitbreiden. De diensten willen onder andere meer ruimte tot grootschalige internet-surveillance. Dit meldt de Volkskrant, die het wetsvoorstel deels heeft ingezien.
Het conceptvoorstel laat enkele veranderingen zien die het kabinet wil doorvoeren. Er wordt onder meer gesproken over geautomatiseerde data-analyse (GDA) zonder toets van de toezichtcommissie. GDA is “het geautomatiseerd in bulkdata zoeken naar patronen en verbanden tussen netwerken, telefoons en computers”. Het vormt een “ernstige inbreuk op de persoonlijke levenssfeer”, aldus de Volkskrant. Nu moeten inlichtingendiensten vooraf aangeven welke data ze willen verwerken en waarom dat ‘zo gericht mogelijk is’. In de conceptwet stelt het kabinet voor om dit los te laten en breder zoeken toe te staan.
Ook zou de wetswijziging kabelinterceptie (het grootschalig aftappen van internetverkeer) mogelijk maken voor target discovery. De AIVD en MIVD kunnen dan bij een vermoeden van een digitale dreiging zonder specifiek doel op grote schaal internetverkeer aftappen en doorzoeken. Dit zou dan buiten de toetsingscommissie om plaatsvinden.
Daarnaast zou in het conceptvoorstel staan dat de inlichtingendiensten zonder toetsing vooraf Nederlandse slachtoffers mogen hacken, als die onderdeel uitmaken van een digitaal aanvalsnetwerk. Eerder deze maand ontdekte de MIVD dat tientallen routers van Nederlandse particulieren en bedrijven gehackt waren door Russische staatshackers. In zo’n geval zouden de AIVD en MIVD die apparaten mogen hacken.
Tot slot meldt de Volkskrant dat inlichtingendiensten de mogelijkheid krijgen om apparaten ‘bij te schrijven’. In een situatie waarin een doelwit van apparaat wisselt – of een hackgroep van server verandert – hoeven de diensten niet opnieuw om toestemming te vragen. Dit moet nu nog wel gebeuren. Wel dienen diensten nog toestemming te vragen als ze “ineens bij een totaal ander apparaat uitkomen”.
De oorlog in Oekraïne lijkt voor de inlichtingendiensten een aanknopingspunt te zijn om de noodzaak van ruimere bevoegdheden aan te duiden. In de talkshow Op1 greep MIVD-directeur Jan Swillens de ontdekking van een Russisch digitaal aanvalsnetwerk aan om te pleiten voor een wetswijziging. “Wij kunnen op dit moment de digitale veiligheid van Nederland onvoldoende waarborgen”, zei Swillens onder meer.
De inlichtingendiensten AIVD en MIVD zouden al langer ontevreden zijn over de inlichtingenwet uit 2017. Ze zouden bij digitale dreigingen niet snel genoeg kunnen optreden. Dit komt onder meer door de toets vooraf door toezichtcommissie TIB, en het verplicht in kaart brengen van de risico’s bij hackoperaties, schrijft de Volkskrant. Ook wordt kabelinterceptie nauwelijks ingezet, terwijl de systemen veel geld hebben gekost.
Er zijn echter ook tegengeluiden te horen. Onder meer beveiligingsexpert Matthijs Koot is van mening dat “het toestaan van bulkverwerking in het kader van de nationale veiligheid een reëel risico vormt voor de bescherming van de democratie en de rechten van personen die in of via Nederland communiceren.” Zo noemt hij het verzamelen van privé-chats “een grote inbreuk op de privacy van betrokkenen, zeker als deze geen onderwerp van onderzoek zijn.”
Volgens de Volkskrant is een verruiming van de bevoegdheden voor inlichtingendiensten mogelijk in strijd met het Europees recht. Onlangs vroeg het kabinet juridisch advies over de aanpassing van de inlichtingenwet. Dat advies werd vorige week naar de Kamer gestuurd. De auteurs pleiten daarin juist voor versterking van de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB).
Volgens het rapport laat “de ontwikkeling van jurisprudentie zien dat het EHRM tegenwoordig strengere eisen stelt aan de inrichting van een stelsel van toezicht op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten”. In het advies staat tevens dat de verwerking van gegevens “voorwerp dient te zijn van een autorisatie vooraf”. De plannen van het conceptvoorstel gaan dus tegen dit advies in.
Het is nog niet duidelijk wanneer het wetsvoorstel naar de Kamer gaat.
